Zela’dan Zile’ye: tapınak, tiyatro ve kent

Kutsal alanın çevresindeki düzen

Amasyalı coğrafyacı Strabon, Geographika’nın 12. kitabında Zela’daki Anaitis kutsal alanını anlatıyor. Tasvir ettiği düzen, tapınak binasından daha geniş. Araziler, gelirler, rahip ve hizmetliler aynı kutsal merkez çevresinde örgütlenmiş. Pontos halkının önemli konularda burada yemin etmesi, bu merkezin bölgedeki ağırlığını gösteriyor.⁵

“Tapınak devleti” terimi, dinî yetkinin arazi ve gelir düzeniyle birleştiği bu yapıyı anlatmak için kullanılıyor. İbadet, ekonomi ve yönetim bugünkü alışkanlıklarımızdaki kadar ayrı alanlar değil. Strabon’un Zela’sında kutsal merkeze bağlı olmak, aynı zamanda belirli bir toplumsal ve ekonomik düzenin içinde yaşamak demek.^5,6

Strabon, Pompeius’un Zela’nın sınırlarını genişletip buraya kent statüsü verdiğini de kaydediyor. Bu ifade, o tarihten önce yerleşim bulunmadığı anlamına gelmiyor; kutsal alan çevresindeki düzenin Roma yönetimi altında yeniden biçimlendiğini anlatıyor. Böylece aynı yer, farklı dönemlerde farklı yetki ve aidiyet ilişkileriyle tanımlanıyor.⁵

Anaitis’in daha eski izleri

Anaitis’in adı, Zela’yı Anadolu ve İran dünyalarının dinî ilişkileri içinde de düşündürüyor. Strabon başka bir bölümde Anaitis, Omanos ve Anadates ile Sakaia kutlamalarını birlikte anıyor. Festivalin kökenine ilişkin farklı anlatılar aktarması da değerli: antik yazarın elindeki geçmiş, tek ve tartışmasız bir hikâye halinde değil.⁷

Murat Tekin’in 2025 tarihli araştırması, Hitit metinlerindeki Anziliya’nın Zile ile özdeşleştirilmesini ve tanrıça Anzili ile Anaitis arasında önerilen bağı inceliyor. Bu, çok uzun bir zaman aralığına yayılan bir süreklilik sorusu. Benzer adlar ve nitelikler araştırma için ipuçları sağlıyor; doğrudan arkeolojik kanıtın sınırlı oluşu nedeniyle kesintisiz aynı kültün sürdüğü sonucuna varılamıyor.⁸

Tryphe mozaiği bu tartışmanın başka bir dönemine ait. Kutsal alandaki bereket çağrışımlarıyla döşemedeki rahat yaşam imgesi arasında ilk bakışta bir yakınlık hissedilebilir. Figürün kimliği için eldeki doğrudan işaret ise ΤΡΥΦΗ yazısı. Onu Anaitis diye adlandırmak, eserin bize verdiği bu belirli bilgiyi kaybetmek olur.^9,10

MÖ 47 ve üç kelimenin hafızası

Zela’nın Roma tarihinde en çok anılan olayı, Caesar’ın Pontos Kralı II. Pharnakes karşısındaki MÖ 47 zaferi. Caesar külliyatındaki İskenderiye Savaşı anlatısı, muharebe öncesinde yükseltileri ve orduların konumunu tarif ediyor. Bu metinde arazi, savaşın gelişimini belirleyen etkin bir unsur. Kentin yerini anlamak, askerî anlatının da bir parçası.¹¹

“Veni, vidi, vici” ifadesinin antik bir kaydı Suetonius’ta bulunuyor. Yazar, Pontos zafer alayında bu üç kelimenin yazılı olduğu bir levha taşındığını anlatıyor; başarı kadar başarının hızını öne çıkaran bir ifade. Zile’nin bugünkü hafızasında güçlü bir yer tutan söz, mozaiğin tarihi veya bulunduğu binanın kimliği hakkında ayrıca kanıt sağlamıyor. İki hikâye aynı kente ait, fakat aralarında doğrudan bir yapı ilişkisi gösterilmiş değil.¹²

Kayaya oyulan seyir yeri

Zile Kalesi Antik Tiyatrosu’nun 2023 kazı raporu, yapının yamaçla nasıl birleştiğini açıklıyor. Üst ve orta oturma bölümleri kalker kayaya oyulmuş; alt bölüm traverten bloklarla yapılmış. Cavea denen seyirci bölümü, hazır kayanın kullanıldığı yerlerle taş örgünün gerektiği yerleri bir araya getiriyor. Önündeki yarım daire biçimli orkestra yaklaşık on altı metre çapında belgelenmiş.¹³

Büyüt

Bu ayrıntılar, tiyatroyu yalnız seyredilen bir kalıntı olmaktan çıkarıp yapılmış bir mekân olarak tanımamızı sağlıyor. Yamaç, taşıyıcı yapı işinin bir bölümünü üstleniyor; bloklar onun yetmediği yerleri tamamlıyor. Kazı planı ile fotoğraf birlikte incelendiğinde, oturma alanının biçimi ve çalışmaların ulaştığı sınırlar daha açık seçiliyor.³

Bugünkü şehrin içinde antik kent

Raporda modern evlerin ve kullanılan yolun bazı bölümlerde kazıyı sınırlandırdığı da belirtiliyor. Zile’de arkeoloji, insanların günlük hayatını sürdürdüğü bir şehrin içinde çalışıyor. Bir yapının tümünü açığa çıkarma isteği, mevcut konutların, yolların ve güvenliğin koşullarıyla birlikte ele alınmak zorunda.¹⁴

Büyüt

Tiyatro topluca bir araya gelinen bir mekânı, yeni bulunan döşeme ise özenle düzenlenmiş bir iç çevreyi gösteriyor. İkisi arasında henüz ayrıntılı bir antik kent planı kuramıyoruz. Buna rağmen Zela’nın tarihi giderek daha fazla ölçek kazanıyor: bölgesel bir kutsal merkez, savaş alanı, seyirci sıraları ve bir odanın zemini. Kentin geçmişini canlı kılan, bu farklı hayat alanlarının birlikte araştırılması.^4,1,3