Roma mozaikleri, içinde yaşanan mekânların parçasıydı. İnsanlar üzerlerinden geçiyor, yanlarına oturuyor, bir odaya girerken onları belli bir yönden görüyordu. Bir fotoğrafta bütün ayrıntıları aynı anda önümüze serilen döşeme, kendi zamanında mobilyalar, eşikler ve hareket halindeki bedenlerle birlikte algılanıyordu.1

Zile’deki Tryphe figürünün bulunduğu yapının işlevi henüz kesinleşmiş değil. Başka Roma döşemeleri, bir mozaik ile odası arasındaki ilişkinin nasıl araştırılabileceğini gösteriyor. Özellikle yemek mekânları, resim, mobilya ve konuk arasındaki bağın açıkça izlenebildiği örnekler sunuyor.23

Resmin çevresinde mobilyaya yer bırakmak

Princeton University Art Museum’daki y1965-216 numaralı döşeme, Herakles ile Dionysos’un içki yarışını gösteriyor. Antakya’nın Seleucia olarak anılan çevresinde bulunmuş ve MS 3. yüzyılın başına tarihlenmiş. Figürlü sahnenin çevresindeki geniş geometrik alanlar, resmin mimari yerleşimini anlamak için en az merkezdeki kahramanlar kadar önemli.3

Müzenin yorumuna göre bu düzenleme bir triclinium, yani yemek odası için tasarlanmış olabilir; divanlar geometrik alanların üzerine yerleşiyordu. Böylece mobilyanın örttüğü kısım ile konukların görebildiği sahne aynı tasarım içinde düşünülmüş. Ortadaki kemerli mimari çerçeve, kaldırılmış perde ve gölgeler de resmin içinde başka bir mekân kuruyor.3

Karşılaştırma: Herakles ile Dionysos’un içki yarışı. Antakya/Seleucia, MS 3. yüzyılın başı. Princeton University Art Museum, y1965-216. Princeton University Art Museum; PUAM Photo. Gift of the Committee for the Excavation of Antioch to Princeton University., Müze katalog kaydı y1965-216; birincil ortografik görünüm. kaynak sayfa (yeni sekmede açılır) · Princeton y1965-216

Bu döşemenin fotoğrafına yalnız figürleri görmek için bakarsak odanın kullanımına ilişkin önemli bir ipucunu kaçırırız. Desenli alanların büyüklüğü, resmin yerleştirildiği yön ve boş bırakılan merkez, bedenlerin nerede bulunabileceğiyle ilişkili. Mozaik sanatında kompozisyonun sınırı her zaman resmin çerçevesinde bitmiyor; oda da tasarıma katılıyor.13

Konuk ağırlamak, kendini göstermek

Roma dünyasının seçkin ziyafetlerinde yemek, sofra eşyaları ve eğlence özenle düzenlenmiş bir ortamda bir araya geliyordu. Katharine Raff’ın Metropolitan Museum için yazdığı araştırma, ev sahibinin konukları yiyecekler kadar sunumla da etkilemeye çalıştığını anlatıyor. Divanlar, kaplar ve bezemeli çevre, misafirliğin görünür unsurlarıydı.4

Karşılaştırma: aynı döşemenin figürlü sahnesi; müzenin yayımladığı ayrıntı. Fotoğraf: Bruce White. Princeton University Art Museum / Bruce White Photography; y1965-216, Müze kaydındaki View 3, y1965-216_CROP; ayrıntı müze tarafından yayımlanmıştır. kaynak sayfa (yeni sekmede açılır) · Princeton y1965-216

Bu nedenle bir yemek mekânındaki resmin konusu, orada yapılan işle ilişki kurabiliyordu. Herakles ile Dionysos’un yarışını seyreden konuklar, içki içen figürlere kendi buluşmalarının içinden bakıyordu. Aynı ilişkiyi her mozaik için varsayamayız; fakat uygun mimari verilerle desteklendiğinde konu ile kullanımın nasıl birleşebildiğini bu örnekte görebiliyoruz.3

Tryphe’nin rahatlık ve lüksü temsil etmesi, bu tür ortamları araştırmak için anlamlı bir başlangıç. Zile’deki yapıyı sırf figürün adı nedeniyle yemek odası diye tanımlamak ise erken olur. Sözcük, çevrenin değer verdiği bir hayat idealini gösteriyor; odanın işlevini açıklayacak plan ve kullanım izleri ayrıca gerekli.52

Taşla çizgi kurmak

Mozaik ustasının çizgisi, yan yana koyduğu parçaların birleşiminden oluşur. Sıraların yönü bir konturu izleyebilir; yakın tonlar yüzeyde gölge etkisi yaratabilir. Ayrıntıya ayrılan küçük parçalarla geniş alandaki daha düzenli diziliş, aynı kompozisyon içinde farklı görevler üstlenir. Bir fotoğrafın bütünü ile yakın görünüşü arasındaki fark, bu emeği daha açık gösterir.1

Alper Yılmaz’ın Zile’de opus tessellatum ile opus vermiculatum tekniklerini birlikte tanımlaması, bu farklı işçilik ölçeklerine işaret ediyor. Teknik adlar, eserin her bölümünün aynı yöntem ve aynı büyüklükte parçalarla yapılmadığını anlamaya yardımcı. Buna karşılık tek bir basın fotoğrafından taşların kökenini, kimyasal yapısını veya bütün parçaların ölçüsünü belirlemek mümkün değil.51

Görüntüyü taşıyan döşeme

Renkli yüzeyin altında, onu taşıyan bir inşa düzeni bulunur. Vitruvius’un De architectura’sının yedinci kitabı, döşeme hazırlığında zeminin sıkıştırılmasını ve katmanların kurulmasını ayrıntılarıyla ele alır. Antik bir yapım tarifi, ustalığın yalnız görünür figürde olmadığını hatırlatıyor: düzgün, dayanıklı bir yüzey kurmak da işin parçası.6

Arkeolojik döşemeler bu tarifin birebir kopyaları olarak ele alınmaz; her yapının kendi uygulaması ve geçirdiği değişiklikler incelenir. Yüzeydeki çatlağın alt tabakalardaki bir sorunla bağlantısı olabilir; eski bir onarım, mekânın sonraki kullanımını gösterebilir. Mozaik böylece aynı anda resim, zemin ve zaman içinde değişmiş bir yapı öğesidir.7

Zile’deki beş harfin çevresinde büyüyen araştırma, en sonunda bu bütüne dönüyor. İyi hayatı anlatan görüntüyü kimlerin, hangi odada, ne yönden gördüğü; o yüzeyi kimlerin yaptığı ve kimlerin onardığı aynı hikâyenin farklı soruları. Onları yanıtlayacak bilgi, resmin ayrıntıları kadar yapının kayıtlarında da bulunacak.57

Notlar

  1. 1Kondoleon 2016 (yeni sekmede açılır). Introduction · Alexis Belis, Roman Mosaics in the J. Paul Getty Museum (2016). kaynak kaydı abcd
  2. 2İHA (yeni sekmede açılır). İkinci Zeugma Tokat’ta gün yüzüne çıkartılıyor · İhlas Haber Ajansı (İHA) · Adana Masası’nda yayımlanan ajans metni. kaynak kaydı ab
  3. 3Princeton y1965-216 (yeni sekmede açılır). Mosaic pavement depicting the drinking contest between Herakles and Dionysos · Envanter y1965-216. kaynak kaydı abcde
  4. 4Raff 2011 (yeni sekmede açılır). The Roman Banquet · The Metropolitan Museum of Art. kaynak kaydı ↩
  5. 5DHA (yeni sekmede açılır). Tokat’ta ‘Çingene Kızı’ benzeri mozaik gün yüzüne çıktı · Demirören Haber Ajansı (DHA). kaynak kaydı abc
  6. 6Vitruvius 7.1 (yeni sekmede açılır), 7.1. De architectura 7.1 · LacusCurtius · University of Chicago. kaynak kaydı ↩
  7. 7Alberti, Bourguignon ve Roby 2013 (yeni sekmede açılır). Technician Training for the Maintenance of In Situ Mosaics · Getty Conservation Institute · Institut National du Patrimoine. kaynak kaydı ab