Tryphe’nin Akdeniz’deki yüzleri

Yaşam ile aynı divanda

Toronto’daki Royal Ontario Museum’da korunan 967.132 envanter numaralı panelde iki figür aynı divanı paylaşıyor. Kadını adlandıran yazı Tryphe; erkeğin adı Bios, yani yaşam. Konunun kendisi, iki adın yan yana gelişiyle belirginleşiyor: hayat ile hayatın rahat ve zevkli sürmesi arzusu aynı sahnede buluşuyor.^4,5

Müze kaydı, paneli yaklaşık MS 350–400’e tarihlendiriyor ve Emesa’dan, bugünkü Humus’tan geldiğinin söylendiğini belirtiyor. Figürlerin rahatça uzanışı, gösterişli divan ve eşyalar iyi hayat düşüncesini somutlaştırıyor. Bios’un elindeki küçük çark da bu sahnenin ayrıntılarından biri; müze tarafından iki sevgiliyi bir arada tutmaya yarayan bir tılsım olarak açıklanıyor.⁴

Büyüt

Bu görüntüde rahatlık, tek başına duran bir sıfat olmaktan çıkıp bir ilişkiye dönüşüyor. Yaşam, rahat yaşamla birlik halinde resmedilmiş. Nur Deniz Ünsal ile Derya Şahin’in panel üzerine araştırması da duruş, mobilya, takı ve nesneleri birlikte inceliyor. Böylece yazı, resimdeki adları okumamızı; resmin ayrıntıları ise adlandırılan düşüncenin nasıl kurulduğunu anlamamızı sağlıyor.⁶

Olba’da üç kişileştirme

Mersin’in Silifke ilçesindeki Olba’da, 2015 yılı manastır kazıları sırasında daha eski bir Roma döşemesi ortaya çıkarıldı. Bir panoda Tryphe, Bios ve Pro To Lousia adlı üç kişileştirme büst halinde yer alıyor. Emel Erten’in yayını, son adı “ilk banyo” olarak açıklıyor. Tryphe burada takıları ve elindeki kapla tanımlanan, dairesel bir çerçeve içindeki figür.⁷

Büyüt

Büyüt

Aynı döşemenin başka bir panosunda müzik yapan ve avlanan eroslar bulunuyor. Böylece kişileştirmeler, tek başlarına bir kavram listesi oluşturmuyor; müzik, beden ve zevkle ilgili başka görüntülerle birlikte bir bütünün parçası oluyor. Erten, üslup ve yakın örnekler üzerinden Severuslar dönemini öneriyor. Manastırın bulunduğu yerdeki bu eski zemin, alanın zaman içinde değişen kullanımını da belgeliyor.⁷

“İlk banyo” ifadesi, döşemenin bir hamamdan geldiğini hemen düşündürebilir. Yayında ise hamamı kesin olarak tanımlayacak mimari verinin bulunmadığı belirtiliyor. Olba örneğinde görüntü ile mimari işlev arasındaki ilişki açık bir araştırma sorusu olarak kalıyor. Zile’de de benzer bir dikkat gerekiyor: rahat yaşamı anlatan figür, yapının bütün kullanımını tek başına açıklamaz.^8,9

Bir modelden çok bir repertuvar

Antakya çevresindeki tasvirlerde Tryphe ve Bios’un farklı panolara yerleştirilmiş uzanan figürler olarak gösterildiği düzenlemeler de var. Kaplar, çiçekler, takılar ve bedenin duruşu, zevkli yaşamı anlatan ayrıntılar arasında. Figürün adı aynı kalırken çevresindeki görsel ilişkiler değişiyor. Bu çeşitlilik, kişileştirmenin tekrar edilen tek bir portre olmadığını gösteriyor.¹⁰

Ortak konu, ortak usta anlamına da gelmiyor. Bir düşünce farklı kentlerde farklı siparişlere, odalara ve beğenilere uyarlanabilir. Zile mozaiğini başka eserlerle karşılaştırmanın verimli yanı, “aynısı nerede var?” sorusunu aşması. Yazının konumu, figürün çevresi, panelin ölçüsü ve mekân içindeki yönü gibi ayrıntılar, her örneğin kendine özgü tercihlerini araştırmaya açıyor.^11,2

Benzer bir görünüş, başka bir kavram

Büyüt

The Metropolitan Museum of Art’taki Ktisis mozaiğinde gösterişli takılar taşıyan bir kadın büstü görülüyor. MS 500–550’ye tarihlenen ve modern restorasyon içeren bu eserde onarılmış Yunanca yazıt, figürü Ktisis olarak adlandırıyor. Müze, kavramı bir yapının kurulması veya cömert bağışla ilişkilendiriyor; figürün elindeki ölçü aleti de bu kimliğin parçası.¹²

Bu örnek, zengin görünüşlü her kadın figürünü aynı adla tanımlamanın neden yetersiz kaldığını iyi anlatıyor. Takı ortak olabilir; figürün temsil ettiği düşünce farklıdır. Zile’deki yazının önemi de burada yeniden belirginleşiyor. Beş harf, yalnız bir süslemeyi adlandırmıyor; o süslemenin hangi kavram etrafında tasarlandığını da haber veriyor.^12,3